Shadow AI is het gebruik van AI-tools door medewerkers zonder dat de organisatie die tools heeft goedgekeurd of erop toeziet. Denk aan een gratis ChatGPT-account voor een klantmail of een AI-notulist die zelf in Teams meeluistert. Het is de AI-variant van shadow IT en een van de grootste risico’s binnen AI-cybersecurity.
Het komt veel voor. In het onderzoek Alert Online 2026 zegt 49% van de Nederlandse werknemers weleens een privé-AI-account voor het werk te gebruiken. Daarbij weet 39% welke AI-tools zijn toegestaan. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) kreeg in 2024 en 2025 tientallen datalekmeldingen over gegevens die via een chatbot naar buiten gingen.
Laatst gecontroleerd op 16 november 2026.
Shadow AI en shadow IT: wat is het verschil?
Shadow IT is alle software, clouddiensten en hardware die medewerkers buiten het zicht van de IT-afdeling gebruiken. Voorbeelden zijn een privé-Dropbox voor werkbestanden, een WhatsApp-groep met klanten en een projecttool die een afdeling zelf afrekent.
Shadow AI is het deel daarvan dat met AI werkt. Het verschil zit in wat de dienst met je invoer doet. Een AI-tool leest de inhoud, kan die bewaren en gebruikt die soms om modellen te trainen. Daarna nemen medewerkers de uitkomst over in mails, rapporten en beslissingen.
| Kenmerk | Shadow IT | Shadow AI |
|---|---|---|
| Voorbeeld | Privé-Dropbox, WhatsApp-groep | Gratis ChatGPT, AI-notulist, AI-browserextensie |
| Wat naar buiten gaat | Bestanden die je opslaat of deelt | Alles wat je in een prompt plakt of uploadt, ook losse zinnen |
| Wat de dienst ermee doet | Opslaan en delen | Verwerken, bewaren en mogelijk trainen |
| Zichtbaar voor IT | Via geïnstalleerde apps en netwerkverkeer | Vaak alleen als website in de browser |
Vijf vormen van shadow AI
Shadow AI is breder dan een chatbot in een browsertabblad. Deze vijf vormen kom je in organisaties tegen.
- Privé- of gratis chatbotaccounts. ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek of Perplexity met een persoonlijk account, gebruikt voor werkteksten, analyses of code.
- AI-functies in software die je al gebruikt. Leveranciers voegen AI toe aan tekstverwerkers, ontwerptools, CRM-systemen en videobelapps. Zet iemand zo’n functie aan zonder de voorwaarden te bekijken, dan verwerkt mogelijk een extra partij je gegevens.
- AI-notulisten en meeting-assistenten. Een medewerker koppelt een notulist aan zijn agenda. Die luistert daarna bij elk overleg mee, ook bij gesprekken met klanten of de ondernemingsraad.
- Browserextensies met AI. Schrijfhulpen, vertalers en samenvatters lezen de inhoud van de pagina’s die je opent, zoals je webmail of het HR-systeem.
- Koppelingen en agents. Een AI-app krijgt via een inlogknop toegang tot mailbox, agenda of bestanden, of een ontwikkelaar koppelt een eigen API-sleutel of MCP-server aan bedrijfssystemen. Zo’n koppeling blijft werken als niemand er meer naar kijkt.
Waarom shadow AI een risico is voor je organisatie
Medewerkers grijpen naar AI om sneller te werken. Het risico zit in vier gevolgen die ze bij het plakken van een tekst meestal niet overzien.
- Gegevens komen bij een partij zonder afspraken. Bij een privéaccount is er geen verwerkersovereenkomst (artikel 28 AVG) en gratis versies kunnen invoer gebruiken om modellen te trainen. De AP noemde in augustus 2024 een huisartsenpraktijk waar patiëntgegevens in een chatbot belandden, en een telecombedrijf waar een bestand met adressen werd ingevoerd.
- Je weet achteraf niet wat er is gedeeld. Zonder logboek stel je de omvang van een lek niet vast, en dus ook niet wie je moet informeren.
- De meldplicht gaat in. Komen persoonsgegevens onbedoeld bij een externe dienst terecht, dan is dat een datalek. Levert het risico op voor de betrokkenen, dan meld je het binnen 72 uur bij de AP (artikel 33 AVG). Hoe dat gaat, lees je op de pagina over een datalek.
- Accounts vallen buiten je beheer. Een privéaccount heeft geen single sign-on en vaak geen meerfactorauthenticatie. Vertrekt een medewerker, dan houdt hij de chatgeschiedenis met bedrijfsinformatie.
Voorbeeld: de gemeente Eindhoven
Op 23 oktober 2025 meldde de gemeente Eindhoven een datalek bij de AP. Medewerkers hadden documenten met persoonsgegevens van inwoners en collega’s geüpload naar openbare AI-websites, waaronder ChatGPT. Een steekproef over de periode van 23 september tot 23 oktober vond onder meer documenten in het kader van de Jeugdwet, interne rapporten en cv’s.
De geüploade bestanden werden 30 dagen bewaard. Daardoor kon de gemeente de volledige omvang niet vaststellen en de betrokkenen niet informeren. Eindhoven blokkeerde daarna openbare AI-websites, bood een interne AI-tool aan, vroeg OpenAI de bestanden te verwijderen en controleert het uitgaande dataverkeer strenger.
Shadow AI opsporen: zes plekken om te kijken
Geen bron laat al het AI-gebruik zien. Combineer daarom wat medewerkers zelf vertellen met wat je netwerk ziet en wat er in je beheersystemen staat. De tabel toont per bron wat je vindt en wat je mist.
| Waar je kijkt | Wat je ziet | Wat je mist |
|---|---|---|
| Vragenlijst onder medewerkers | Welke tools, waarvoor en met welke gegevens | Gebruik dat mensen vergeten of liever niet melden |
| DNS- en firewalllogs | Welke AI-diensten worden bezocht en hoe vaak | De inhoud van prompts en verkeer vanaf thuis zonder VPN |
| Cloud discovery, zoals Microsoft Defender for Cloud Apps | AI-apps per gebruiker, met datavolume en risicoscore | Wat er in de prompt staat |
| App-koppelingen in Microsoft Entra of Google Workspace | AI-apps met toegang tot mail, agenda of bestanden | Gebruik in de browser zonder koppeling |
| Browserextensies via apparaatbeheer | AI-extensies in beheerde browsers | Privélaptops en telefoons |
| Declaraties en inkoop | Betaalde abonnementen zoals ChatGPT Plus of Claude Pro | Gratis accounts |
Begin met een vragenlijst zonder sanctie
Vraag medewerkers welke AI-tools ze gebruiken, voor welke taken en met wat voor gegevens. Zeg erbij dat eerlijke antwoorden geen gevolgen hebben. Je hoort dan ook waarom ze een tool kiezen, en dat bepaalt welk goedgekeurd alternatief je straks aanbiedt.
Netwerkverkeer en cloud discovery
Zoek in DNS- of firewalllogs naar domeinen als chatgpt.com, gemini.google.com, claude.ai, chat.deepseek.com en perplexity.ai. In Microsoft Defender for Cloud Apps filter je de cloud-app-catalogus op de categorie Generative AI. Per app zie je het gebruik, de gebruikers en een risicoscore. Daarna markeer je een app als goedgekeurd (sanctioned) of niet goedgekeurd (unsanctioned).
Microsoft Entra Global Secure Access heeft een aparte functie voor shadow AI discovery. Die herkent verkeer naar generatieve AI-apps en MCP-servers en toont wie ze gebruikt en hoeveel data er heen gaat. Andere leveranciers van CASB- en SSE-diensten bieden vergelijkbare overzichten.
App-koppelingen, extensies en declaraties
In Microsoft Entra zie je onder Enterprise applications welke apps toegang hebben gekregen tot gegevens van gebruikers. Google Workspace toont in de beheerconsole welke apps van derden bij Google-gegevens kunnen. Een AI-notulist met leesrechten op alle agenda’s valt hier op.
Via het browserbeheer van Chrome of Edge zie je welke extensies op beheerde apparaten staan. Vraag de financiële administratie ten slotte naar declaraties en creditcardbetalingen voor AI-abonnementen.
Houd rekening met de privacy van medewerkers
Logs van internetverkeer bevatten persoonsgegevens. Leg vooraf vast waarom je kijkt, analyseer op het niveau van diensten en afdelingen en informeer medewerkers. Een regeling voor controle op het gedrag van medewerkers valt onder het instemmingsrecht van de ondernemingsraad (artikel 27 lid 1 onder l WOR).
Van ontdekken naar beheren in vier stappen
Een overzicht van tools is het begin. Per tool volgt een besluit, en dat besluit leg je vast.
- Ontdekken. Breng het gebruik in kaart met de bronnen hierboven. Herhaal dat elk kwartaal: leveranciers voegen steeds nieuwe AI-functies toe aan bestaande software.
- Beoordelen. Kijk per tool waar de gegevens staan, of de leverancier invoer gebruikt voor training, of er een verwerkersovereenkomst is en of je accounts centraal beheert met single sign-on. Een risicoanalyse informatiebeveiliging helpt bij die afweging.
- Beslissen. Kies per tool: toestaan, toestaan onder voorwaarden (zoals alleen met een zakelijk account en zonder persoonsgegevens) of blokkeren. Bied bij een blokkade een goedgekeurd alternatief, anders verschuift het gebruik naar de privételefoon.
- Vastleggen en begeleiden. Leg de besluiten vast in je AI-beleid, train medewerkers met een security awareness training met een AI-module en dwing de belangrijkste regels technisch af.
Maatregelen die afspraken over AI technisch afdwingen
Drie soorten maatregelen dwingen de afspraken af, elk op een eigen punt: het netwerk, de gevoelige gegevens en de prompt in de browser. Ze vullen elkaar aan.
| Maatregel | Wat het doet | Beperking |
|---|---|---|
| Blokkeren of waarschuwen op netwerk en apparaat | Houdt niet-goedgekeurde AI-diensten tegen of toont een waarschuwing | Ziet niet wat er in een toegestane dienst wordt geplakt |
| DLP-platform, zoals Microsoft Purview | Herkent gevoelige gegevens die naar AI-sites gaan en kan ze blokkeren | Inrichting vraagt tijd; het sterkst binnen Microsoft 365 en Edge |
| Promptcontrole in de browser, zoals RedactPrompt | Controleert de prompt vóór verzending en stelt regels per chatbot in | Werkt in de browser, niet in desktop-apps en op telefoons |
Blokkeren of waarschuwen op netwerk en apparaat
Markeer je in Defender for Cloud Apps een AI-app als niet goedgekeurd, dan blokkeert Microsoft Defender for Endpoint die app op aangesloten apparaten. Je kunt gebruikers ook eerst een waarschuwing tonen met uitleg over het toegestane alternatief. Zonder Microsoft-omgeving bereik je hetzelfde met een DNS-filter of secure web gateway.
Blokkeren werkt op de apparaten en netwerken die je beheert. Op een privételefoon blijft de dienst bereikbaar. Meer over het beveiligen van laptops en telefoons staat op de pagina endpoint security.
DLP op gevoelige gegevens, bijvoorbeeld Microsoft Purview
Data loss prevention (DLP) herkent gevoelige gegevens zoals een BSN, een IBAN of een document met een vertrouwelijkheidslabel. Microsoft Purview DSPM for AI laat zien welke gevoelige gegevens in prompts naar AI-apps gaan. Met Endpoint DLP herken of blokkeer je het plakken en uploaden van die gegevens naar AI-websites. Browser Data Security doet dat voor prompts in Microsoft Edge for Business.
Andere DLP-platforms met controle op AI-gebruik zijn Nightfall, Harmonic Security, Prompt Security en Strac.
Promptcontrole in de browser, bijvoorbeeld RedactPrompt
RedactPrompt is een browserextensie die prompts in ChatGPT, Microsoft Copilot, Google Gemini en Claude controleert voordat ze worden verstuurd. De detectie draait lokaal in de browser en herkent onder meer BSN, IBAN, e-mailadressen, telefoonnummers en API-keys, in het Nederlands en het Engels.
Voor shadow AI tellen vooral de beheerfuncties. Beheerders bepalen per chatbot wat mag: de zakelijke versie van ChatGPT toestaan en de gratis variant blokkeren, of bestanduploads en het delen van chats uitzetten. Het dashboard toont het gebruik per chatbot en per afdeling. Volgens de leverancier gaat daarvoor metadata mee, zoals het type detectie en de chatbot, en blijft de inhoud van prompts in de browser.
De extensie werkt in Chrome, Edge en andere Chromium-browsers en wordt uitgerold via Intune of Jamf. Voor Firefox, Safari, desktop-apps en mobiele apparaten heb je een breder DLP-platform nodig. Organisaties testen RedactPrompt 30 dagen gratis; de tarieven staan op de prijspagina. Een uitgebreide beschrijving lees je in Is ChatGPT veilig op het werk?
Korting via Securiguide: vul bij je aanvraag voor een organisatieaccount de code SECURIGUIDE15 in. Je krijgt dan het eerste jaar 15% korting op een jaarabonnement. Securiguide ontvangt een vergoeding als je via deze link of code klant wordt.
Veelgestelde vragen over shadow AI
Shadow AI is het gebruik van AI-tools door medewerkers zonder goedkeuring of toezicht van de organisatie. Voorbeelden zijn een privé-ChatGPT-account voor werk, een AI-notulist die een medewerker zelf koppelt en browserextensies met AI.
Shadow IT omvat alle software en diensten buiten het zicht van IT. Shadow AI is het deel daarvan dat met AI werkt. Zo’n dienst leest de ingevoerde inhoud, kan die bewaren en gebruikt die soms om modellen te trainen.
Geen wet verbiedt AI-tools op het werk. Een organisatie kan het gebruik wel beperken in haar AI-beleid. Gaan persoonsgegevens naar een dienst zonder afspraken over de verwerking, dan kan dat in strijd zijn met de AVG en een datalek opleveren.
Zijn persoonsgegevens onbedoeld in een externe chatbot terechtgekomen, dan is dat een datalek. Je meldt het binnen 72 uur bij de Autoriteit Persoonsgegevens, tenzij het waarschijnlijk geen risico oplevert voor de betrokkenen. Leg elk datalek vast in je eigen register, ook als je het niet meldt.
Blokkeren zonder alternatief verschuift het gebruik naar privételefoons en thuiscomputers, waar je geen zicht op hebt. Bied een zakelijke variant aan, zoals ChatGPT Business of Copilot met het werkaccount, en blokkeer de gratis versies.
Bronnen (10)
- NOS, Privacywaakhond: pas op met gebruik AI-chatbots, ging mis bij huisarts, 7 augustus 2024.
- Accountant.nl, AP slaat alarm over datalekken door AI, 30 december 2025.
- Omroep Brabant, Datalek: gemeente Eindhoven deelt persoonsgegevens met openbare AI-websites, 19 december 2025, bijgewerkt 5 maart 2026.
- Computable, Helft werknemers gebruikt privé-ai voor werk, over Cybersecurity gedragsonderzoek Alert Online 2026, 2 oktober 2026.
- Microsoft Learn, Manage generative AI apps, geraadpleegd op 16 november 2026.
- Microsoft Learn, Shadow AI discovery in Global Secure Access, geraadpleegd op 16 november 2026.
- Microsoft Learn, Prevent data leak to shadow AI: discover AI apps, geraadpleegd op 16 november 2026.
- Verordening (EU) 2016/679 (AVG), artikelen 28 en 33.
- Wet op de ondernemingsraden, artikel 27, geraadpleegd op 16 november 2026.
- RedactPrompt, productinformatie, geraadpleegd op 16 november 2026.
Volg Securiguide in Google
Voeg Securiguide toe als voorkeursbron. Google toont onze artikelen dan eerder bij nieuwsresultaten en in AI-antwoorden.